Ұлт тірегі – ұйыған отбасы.
«Отан отбасынан басталады» деген даналық сөздің астарында терең мән жатыр. Кез келген мемлекеттің мықтылығы, ұлттың тұтастығы мен рухани саулығы тікелей отбасының беріктігіне байланысты. Жаһандану дәуірі мен технологиялық даму үрдісі адамзат өміріне үлкен өзгерістер әкелген қазіргі заманда, ұлттық код пен отбасылық құндылықтарды сақтап қалу – мемлекеттік деңгейдегі стратегиялық міндет.
Қазақстанның рухани астанасы, тарих пен мәдениеттің алтын бесігі саналатын Түркістан облысында бұл мәселенің орны ерекше. Мұнда ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрлер, үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету секілді асыл қасиеттер өмірдің негізгі темірқазығы болып келеді. Дегенмен, заман ағымына қарай өңірдегі отбасы институтын нығайту, жас шаңырақтарға қолдау көрсету және ажырасудың алдын алу бағытында кешенді жұмыстарды жүйелі түрде жүргізу қажеттілігі туындап отыр.
Түркістан өңіріндегі отбасы институтының ерекшелігі.
Түркістан облысы – республика бойынша демографиялық өсім жөнінен алдыңғы қатардағы аймақ. Мұнда көпбалалы аналардың, алтын және күміс алқа иегерлерінің саны өте жоғары. Бұл – өңірдегі отбасылық дәстүрдің тамыры тереңде жатқанының айқын дәлелі.
Өңірдегі отбасы моделінің басты ерекшеліктері:
— Көпбалалылық тренді: Бала – отбасының басты байлығы мен қызығы саналып, бір үйде 4-5 немесе одан да көп бала тәрбиелеу үйреншікті жағдай.
— Ұрпақтар сабақтастығы: Бір шаңырақ астында немесе бір ауылда ата-әже, әке-шеше және немерелердің бірге тұрып, үлкендердің тәрбие мектебінен өту үрдісі жақсы сақталған.
— Туыстық байланыстардың беріктігі: Қуаныш пен қайғыда ағайын-туыстың бірлесіп әрекет етуі, өзара көмек мәдениеті жоғары.
Алайда, урбанизация (қалалану) үрдісі мен әлеуметтік-экономикалық факторлар бұл қалыптасқан жүйеге де өз әсерін тигізуде. Сондықтан, қазіргі таңда дәстүрлі құндылықтарды заманауи отбасылық психологиямен ұштастыру қажеттілігі туындады.
Қазіргі таңдағы өзекті мәселелер мен сын-қатерлер.
Түркістан облысында отбасылық құндылықтар берік болғанымен, жалпыұлттық деңгейдегі кейбір проблемалар бұл аймақты да айналып өткен жоқ.
Ажырасу көрсеткіші және оның себептері:
Жас отбасылардың шаңырағы шайқалуының басты себептерінің қатарында:
— Әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлар: Баспананың жоқтығы, жұмыссыздық, табыстың аздығы жас жұбайлар арасындағы түсініспеушілікке алып келеді.
— Психологиялық дайындықтың төмендігі: Үйленуге шешім қабылдаған жастардың отбасылық өмірдің жауапкершілігн толық сезінбеуі.
— Үшінші тұлғалардың араласуы: Екі жастың жеке өміріне туыстардың шамадан штс араласуы және жастардың өз бетінше шешім қабылдай алмауы.
Тұрмыстық зорлық-зомбылық.
Бұл мәселе қоғамда ашық талқылана бастады. Отбасындағы агрессия, әйел мен бала құқығының бұзылуы – құндылықтардың құлдырауының белгісі. Түркістан өңірінде «елден ұят болады» деген түсінікпен көп жағдайда отбасылық кикілжіңдер жасырын қалып жатады, бұл мәселені одан сайын ушықтырады.
Отбасылық құндылықтарды нығайтудың басты бағыттары.
Түркістан облысында салауатты әрі бақытты отбасылардың санын арттыру үшін мемлекеттік органдар, азаматтық қоғам және дін өкілдері бірлесе жұмыс істеуі тиіс. Жүйелі жұмыс келесі бағыттарды қамтуы қажет:
1. Некеге дейінгі дайындық және «Жас отбасылар мектебі».
Үйленуге өтініш өткізген сәттен бастап жастармен психологиялық, құқықтық және медициналық бағытта түсіндірме жұмыстарын жүргізу керек. Өңірдегі АХАТ (ЗАГС) бөлімдері жанынан құрылған кеңес берегу орталықтарының жұмысын жандандыру маңызды. Онда жастарға отбасылық бюджетті жоспарлау, алғашқы жылдардағы дағдарыстық кезеңдерден қалай өту және келіспеушіліктерді сабырмен шешу жолдары үйретілуі тиіс.
2. Ана мен баланы қорғау, әкелер институтын дамыту.
Ұлт тәрбиесінде ананың рөлі қандай болса, әкенің де орны сондай. Түркістан облысында соңғы жылдары «Әкелер кеңесінің» белсенділігі артып келеді. Әкенің отбасындағы беделін көтеру, ұл баланың тәрбиесіне жауапкершілікпен қарауын қамтамасыз ету – болашақ іргетасты қалаумен тең. Сондай-ақ, көпбалалы аналарды әлеуметтік қолдау, олардың кәсіпкерлікпен айналысуына жағдай жасау отбасының экономикалық тұрақтылығын арттырады.
3. Рухани-ағартушылық жұмыстар және БАҚ рөлі.
Түркістан – софылық ілімнің, Иасауи мұрасының орталығы. Сондықтан мұндағы тәрбие жұмыстарында имандылық, қанағат, сабырлылық сияқты құндылықтар алдыңғы шепке шығуы тиіс. Жергілікті телеарналар мен әлеуметтік желілерде үлгілі отбасыларды дәріптейтін жобалар, «Мерейлі отбасы» байқауының жеңімпаздары туралы мотивациялық роликтер жиі көрсетілуі қажет.
Түркістан облысындағы оң тәжірибелер мен жобалар.
Бүгінгі таңда облыс көлемінде отбасы институтын қолдау мақсатында бірқатар нәтижелі жобалар жүзеге асырылуда:
— «Отбасы орталықтары»: Түркістан қаласында және аудандарда ашылған бұл орталықтар қиын жағдайға тап болған отбасыларға, жалғызбасты аналарға құқықтық, психологиялық және әлеуметтік көмек көрсетеді.
— Бітімгершілік (Медиация) институты: Сотқа дейін ажырасу жиегінде тұрған ерлі-зайыптыларды татуластыру мақсатында арнайы медиаторлар мен ардагерлер кеңесі жұмыс істеуде. Түркістанның ақсақалдар мектебі бұл үрдіске белсенді араласып, талай шаңырақтың сақталып қалуына ұйытқы болуда.
— Қыз тәрбиесі мен «Аналар мектебі»: Өңірдегі мектептер мен колледждерде қыз баланың болашақ жар, аяулы ана ретіндегі рөлін ұғындыратын, ұлттық дәстүрді дәріптейтін үйірмелер мен кездесулер тұрақты өтіп тұрады.
Қоғамдағы өзгерістер: Миф пен шындық.
Қоғамда Түркістан өңірінде отбасы мәселесі тек қатал патриархалдық жүйеге негізделген деген стереотип (жаңсақ пікір) бар. Алайда, қазіргі зерттеулер мен әлеуметтік үрдістер мүлдем басқа трендтерді көрсетуде. Көптеген ескі түсініктер бүгінде өзгеріске ұшырап жатыр.
Мысалы, бұрын отбасындағы маңызды шешімдерді тек ер адам жалғыз қабылдайды деген түсінік басым болса, қазіргі таңда маңызды қаржылық, тұрмыстық және бала тәрбиесіне қатысты мәселелер ерлі-зайыптылардың өзара ақылдасуымен, тең құқылы түрде шешіледі. Сондай-ақ, әйел заты тек үй шаруасымен айналысуы керек деген ескі көзқарас та келмеске кетіп барады. Бүгінде Түркістан өңіріндегі шағын және орта бизнестің, соның ішінде қолөнер, тігін және қызмет көрсету саласының үлкен бөлігін көпбалалы аналар мен белсенді әйелдер табысты басқарып отыр.
Бала тәрбиесіне қатысты да оң өзгерістер байқалады. Егер бұрын бұл тек ананың міндеті саналса, қазіргі таңда құрылған «Әкелер кеңесі» мен қоғамдық қозғалыстар арқылы ер азаматтардың ұл-қыз тәрбиесіне, олардың рухани дамуына тікелей араласу деңгейі айтарлықтай өскен.
Отбасылық құндылықтарды нығайту – бір күндік немесе бір науқандық жұмыс емес. Бұл – үздіксіз, жүйелі және терең ойластырылған стратегияны қажет ететін процесс. Түркістан облысы өзінің демографиялық әлеуетімен де, рухани тамырымен де бұл бағытта бүкіл республикаға үлгі болуға толық мүмкіндігі бар.
Ұрпақтар сабақтастығы үзілмей, шаңырақтың шайқалмауы үшін әрбір азамат отбасы алдындағы жауапкершілікті сезінуі тиіс. Мемлекет тарапынан қолдау шаралары (баспана, жұмыс орындары) күшейтіліп, қоғамда отбасының қадір-қасиеті туралы насихат толастамаса, Түркістан өңірінің отбасылары алтын діңгек болып қала береді. Берекелі отбасыдан ғана саналы ұрпақ, ал саналы ұрпақтан қуатты мемлекет қалыптасады.
