Түркістан облысы – Қазақстан Республикасының демографиялық картасындағы ең басты стратегиялық аймақ, елдің адам капиталы мен ішкі тұрақтылығының негізгі тірегі. Бұл өңірді республиканың «алтын діңгегі» деп атаудың терең геосаяси және әлеуметтік-экономикалық негіздері бар. Бүгінгі таңда Қазақстанда дүниеге келетін әрбір бесінші сәбидің кіндік қаны дәл осы қасиетті Түркістан топырағында тамады. Мұндай жоғары көрсеткіш аймаққа тек мақтануға ғана емес, сонымен бірге орасан зор әлеуметтік жауапкершілік жүктейді.
Қазіргі кезеңдегі демографиялық саясат тек қана халық санының механикалық немесе табиғи өсімін тіркеумен шектелмейді. Оның ауқымы әлдеқайда кең және жүйелі. Түркістан облысындағы қазіргі демографиялық стратегия үш негізгі тірекке негізделген:
— Халықтың өмір сүру сапасын түбегейлі жақсарту;
— Ішкі және сыртқы көші-қон (миграция) үдерістерін мемлекеттік деңгейде тиімді реттеу;
— Өңірдегі еңбек ресурстары мен адам капиталын заман талабына сай дамыту.
Бұл саясаттың басты концепциясы — саннан сапаға көшу, яғни өсіп келе жатқан жаңа ұрпақтың толыққанды дамуына, сапалы медициналық қызмет алуына және бәсекеге қабілетті азамат болып қалыптасуына құқықтық әрі материалдық кепілдіктер беру.
2. Табиғи өсім және көпбалалылық феномені.
Түркістан өңіріндегі туу көрсеткішінің жоғары болуы — жасанды фактор емес, бұл ғасырлар бойы үзілмей келе жатқан ұлттық кодтың, дәстүрлі отбасылық құндылықтардың беріктігінің тікелей көрінісі. Батыс елдерінде және еліміздің кейбір урбанизацияланған солтүстік аймақтарында бала туу көрсеткіші төмендеп, депопуляция қаупі туындап жатқан тұста, Түркістан облысы дәстүрлі қазақи отбасы моделін сақтап қалудың бірегей үлгісін көрсетіп отыр. Мұнда ұрпақ сабақтастығы, үлкенге құрмет және баланы бақыт деп санау психологиясы әрбір шаңырақтың мызғымас негізіне айналған.
Статистикалық басымдық: Түркістан облысы ондаған мың «Алтын алқа» және «Күміс алқа» иегерлерінің саны бойынша Қазақстанда бірінші орында. Бұл — аймақтағы көпбалалылық феноменінің ресми мемлекеттік дәлелі.
Алайда, қазіргі нарықтық экономика жағдайында тек дәстүрге сүйеніп отыру жеткіліксіз. Осы ретте демографиялық саясат аясында көпбалалы аналар мен жас отбасыларды қолдаудың кешенді тетіктері іске асырылуда.
— Әлеуметтік төлемдер және атаулы көмек: Мемлекет тарапынан берілетін бала тууға және оның күтіміне арналған жәрдемақылар жүйесі жыл сайын индекстеліп, көлемі артып келеді. Облыс деңгейінде төлемдерді тағайындау процесі толық цифрландырылған, бұл ауылдық жердегі аналардың бюрократиялық кедергілерсіз көмек алуын қамтамасыз етеді.
— Тұрғын үй жеңілдіктері: Көпбалалы отбасылар үшін баспана мәселесін шешу — басты басымдық. Өңірде «Бақытты отбасы» бағдарламасы аясында жеңілдетілген 2%-дық несиемен үй алу мүмкіндігі кеңейтілген. Сонымен қатар, кезекте тұрған батыр аналарға пәтер сатып алуға арналған тұрғын үй сертификаттары табысталады.
— Салықтық және коммуналдық қолдау: Көпбалалы отбасылар үшін жер салығы, мүлік салығы бойынша жеңілдіктер қарастырылған. Жергілікті деңгейде әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардың балаларына қоғамдық көліктерде тегін жүру, мектептерде тегін ыстық тамақпен қамтылу секілді қосымша жеңілдіктер пакеті тұрақты түрде ұсынылып келеді.
3. Урбанизация және ауылдық аумақтарды дамыту.
Түркістан облысының ең басты географиялық және әлеуметтік ерекшелігі — халықтың басым бөлігінің, яғни шамамен 80%-ға жуығының ауылдық елді мекендерде тұруы. Бұл фактор аймақтық демографиялық саясатты тікелей ауыл шаруашылығымен және ауылдық инфрақұрылымды дамытумен тығыз байланыстыруды талап етеді. Егер ауылда өмір сүру сапасы төмендесе, бұл халықтың қалаларға жаппай көшуіне (бақылаусыз урбанизацияға), әлеуметтік шиеленіске және ауыл шаруашылығының құлдырауына әкеп соғады. Осы қауіптің алдын алу мақсатында өңірде «Ауыл – ел бесігі» жобасы аясында ауқымды жұмыстар атқарылуда.
— Инфрақұрылымдық жаңғырту: Шалғайдағы ауылдарды сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, ішкі жолдарды асфальттау және электр желілерін жаңарту процесі үздіксіз жүруде. Ауылдардың табиғи газға қосылу деңгейі жыл сайын артып келеді, бұл ауыл тұрмысын қала деңгейіне жақындатудың басты шарты.
— Әлеуметтік нысандардың құрылысы: Әрбір тірек және спутниктік ауылдарда заманауи дәрігерлік амбулаториялар, фельдшерлік-акушерлік пункттер мен мәдениет үйлері бой көтеруде. Бұл, ең алдымен, жүкті әйелдер мен жас балалардың тұрғылықты жері бойынша сапалы алғашқы медициналық көмек алуына жағдай жасайды.
— Жастарды ауылда тұрақтандыру: Инфрақұрылымы түзелген, интернет желісі тартылған және сапалы мектебі бар ауылдан жастар кеткісі келмейді. Жастардың ауылда қалып, өз шаңырағын көтеруі өңірдегі табиғи өсімнің тұрақты драйвері болып қала бермек. Бұл өз кезегінде үлкен қалаларға түсетін демографиялық қысымды азайтып, аймақтың теңгерімді дамуына жол ашады.
4. Адам капиталының сапасы: Сапалы өсімге көшу.
Қазіргі Түркістан облысының демографиялық саясатындағы ең маңызды парадигма — «сапалы өсім» (quantitative to qualitative growth) тұжырымдамасы. Тек бала санын көбейту жеткілікті емес, мақсат — сол балалардың дені сау, санасы сергек, заманауи біліммен және дағдылармен қаруланған тұлға болып өсуін қамтамасыз ету. Демографиялық әлеуетті ұлттық артықшылыққа айналдырудың бірден-бір жолы — адам капиталына инвестиция салу.
— Балалар денсаулығы мен репродуктивті медицина: «Сапалы өсім» баланың құрсақтағы даму кезеңінен басталады. Облыста ана мен бала денсаулығын қорғаудың заманауи скринингтік жүйесі енгізілген. Жаңа туған нәрестелер арасындағы генетикалық және туа біткен ауруларды ерте анықтау бағдарламалары сәтті жұмыс істеп тұр. Бұл балалар арасындағы мүгедектіктің алдын алуға мүмкіндік береді.
— Білім беру инфрақұрылымы және «Жайлы мектеп» жобасы: Өңірдегі бала туудың жоғары көрсеткіші білім беру жүйесіне үлкен салмақ салады. Үш ауысымды және апаттық мектептер мәселесін түпкілікті шешу мақсатында облыста «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы аясында ондаған жаңа заманауи мектептер салынуда. Бұл мектептер тек қабырғасымен емес, ішкі мазмұнымен — робототехника, STEM зертханаларымен және пәндік кабинеттермен толық жабдықталуымен ерекшеленеді.
— Мектепке дейінгі тәрбиемен қамту: Баланың тұлғалық дамуының негізі балабақшада қаланады. Түркістан облысында мемлекеттік-жекеменшік әріптестік тетігі арқылы жекеменшік балабақшалар желісі қатты дамыған. Бұл бюджетке салмақ салмай, балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамту көрсеткішін 98%-дан асыруға мүмкіндік берді.
5. Демографиялық саясаттың болашақ басымдықтары.
Алдағы кезеңде Түркістан облысындағы демографиялық үдерістерді басқару жаңа сипатқа ие болуы тиіс. Еңбек ресурстарының шамадан тыс шоғырлануын реттеу үшін халық тығыз орналасқан оңтүстік аудандардан жұмыс күші тапшы еліміздің солтүстік және шығыс аймақтарына ерікті түрде қоныс аудару («Серпін» және өзге де көші-қон бағдарламалары) жұмыстары жүйелі түрде жалғасады.
Сонымен қатар, өңірдегі жастардың кәсіптік-техникалық білім алуын ынталандыру, ауылдық жерлерде жаңа тұрақты жұмыс орындарын ашу арқылы жұмыссыздық деңгейін төмендету шаралары демографиялық саясаттың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады. Түркістан облысының демографиялық драйвері дұрыс бағытталған жағдайда, бұл аймақ жақын болашақта тұтас Қазақстан экономикасының басты қозғаушы күшіне айналады.
